Cảm xúc thực sự là gì?
Người ta nói rằng chúng ta được tạo nên từ da thịt, máu và bụi đất… nhưng hơn 60% cơ thể chúng ta là nước. Đúng vậy, chúng ta là Homo Sapiens (con người biết suy nghĩ, khôn ngoan), nhưng xét về cấu tạo sinh học và hóa học, chúng ta chủ yếu là những sinh thể giàu cảm xúc. Vì thế, có lẽ sẽ phù hợp hơn nếu loài người chúng ta được gọi là Homo Motius (con người cảm xúc) thay vì Homo Sapiens, hoặc Homo Sapiens Motius, có thể là một bước tiến mới trong quá trình tiến hóa của nhân loại.
Khoa học thần kinh cho chúng ta biết rằng chúng ta cảm nhận trước khi suy nghĩ. Cảm xúc nằm ngay ở trung tâm đời sống của chúng ta; chúng đã đồng hành cùng quá trình tiến hóa của con người. Nhờ cảm xúc mà con người có thể sinh tồn và phát triển, bởi chúng là những phản ứng giúp chúng ta thích nghi với mọi sự kiện trong đời sống hằng ngày, đồng thời biến đổi về lâu dài. Những trải nghiệm cảm xúc thực chất là quá trình học hỏi về bản thân và về mối quan hệ với người khác. Biết nhận diện, gọi tên và thấu hiểu cảm xúc chính là giành lại quyền làm chủ của chúng ta đối với chúng, thay vì đôi khi để chúng “cuốn đi”, hoặc cố gắng dồn nén chúng vào một góc trong tiềm thức.
Tại sao cảm xúc lại gắn liền với nước?
Bởi vì chúng ta khóc khi buồn hoặc khi đau… nhưng cũng có thể khóc khi cười. Khi trải qua một cảm xúc mãnh liệt, chúng ta có thể rất nóng và đổ mồ hôi, hoặc cảm thấy lạnh cóng, tê liệt vì sợ hãi. Trạng thái cảm xúc của chúng ta giống như dòng nước chuyển động bên trong, luôn biến đổi và có thể biểu hiện dưới nhiều trạng thái khác nhau tùy theo điều chúng ta đang trải qua. Nó giống như thời tiết nội tâm của mỗi người.
Trạng thái cảm xúc có thể giống mặt nước phẳng lặng của một hồ nước tuyệt đẹp khi chúng ta thanh thản, hoặc giống biển động khi chúng ta xáo trộn, thậm chí như một cơn sóng thần cuồn cuộn ngoài khơi khi chúng ta không thể kìm nén cảm xúc nữa… Hoặc nó có thể sôi sục như một chiếc nồi áp suất mà chúng ta tuyệt vọng vặn chặt nắp, rồi bất ngờ phun trào ngoài tầm kiểm soát! Giống như magma của một ngọn núi lửa đột nhiên thức giấc dù ta tưởng nó đã tắt, đó là dấu hiệu của cơn giận dữ mãnh liệt do đã dồn nén trong tiềm thức tất cả những gì ta không muốn (hoặc không thể) nhìn nhận hay bộc lộ.
Một cảm xúc tạo ra sự chuyển động bên trong, khiến mọi thứ bên trong ta lay động, và đôi khi cũng tạo ra một chuyển động bên ngoài mà ta sẽ biểu lộ nếu đó là cảm xúc tích cực, còn nếu là tiêu cực thì ta sẽ cố gắng kìm giữ, kiểm soát… thậm chí đôi khi “đóng băng” tất cả để không phải cảm nhận những hệ quả có thể xảy ra.
Nguồn gốc và hệ quả của cảm xúc
Từ “cảm xúc” bắt nguồn từ tiếng Latin « motere », nghĩa là “chuyển động”, cùng tiền tố “é” chỉ sự chuyển động từ bên trong ra bên ngoài, do đó hàm ý một xu hướng hành động cụ thể. Từ « moteur » (động cơ) cũng bắt nguồn từ đây. Vì vậy, theo định nghĩa, cảm xúc là những nguồn năng lượng thôi thúc chúng ta hành động, khiến chúng ta chuyển động; chúng tạo cho ta động lực và thúc đẩy ta.
Đó là khi mọi thứ diễn ra tốt đẹp, bởi những cảm xúc được gọi là “tích cực” có thể khiến chúng ta hành động với nguồn năng lượng tốt đẹp và đúng đắn. Tuy nhiên, cũng có những cảm xúc “tiêu cực” có thể khiến chúng ta hành động bốc đồng, phản ứng tức thời và không phải lúc nào cũng đúng đắn… Thậm chí chúng còn có thể kìm hãm chúng ta, cho đến khi khiến chúng ta bị tê liệt trong việc biểu lộ cảm xúc.
Một người luôn phản ứng theo cách được quyết định bởi trạng thái cảm xúc của mình. Vì vậy, dù một cảm xúc có tính phổ quát, cách biểu hiện cảm xúc ấy vẫn khác nhau ở mỗi người. Điều đó là bình thường, bởi không phải ai cũng có cùng câu chuyện hay cùng những trải nghiệm cảm xúc. Do đó, cảm xúc gắn liền với tính cách và đặc biệt là với những ký ức được lưu giữ trong tiềm thức của mỗi người.
Cảm xúc là những phản ứng tự phát trước một tình huống nhất định.
Chúng có thể dẫn đến những biểu hiện thể chất (xanh xao, đỏ mặt, bồn chồn, nhịp tim và nhịp thở tăng nhanh, đổ mồ hôi, v.v.) và tâm lý (suy nghĩ, thay đổi tâm trạng…) mang tính nhất thời. Niềm vui, sự ngạc nhiên, nỗi sợ hãi và cơn giận là những ví dụ.
Tình cảm
Tình cảm là một trạng thái cảm xúc bền vững hơn, phát triển theo thời gian. Vì vậy, tình cảm (như tình yêu, lòng thù ghét, sự tin tưởng, sự ngờ vực, lòng biết ơn, v.v…) được hình thành, lớn lên và đôi khi cũng có thể thay đổi, thậm chí cuối cùng biến mất.
Dù khác nhau, cảm xúc và tình cảm lại gắn bó mật thiết với nhau. Tình cảm khơi dậy đủ loại cảm xúc và ngược lại, cảm xúc có thể tạo ra tình cảm. Chẳng hạn, cảm giác vui mừng có thể tự nhiên tạo ra những giọt nước mắt (cảm xúc). Nếu một đứa trẻ từng sợ hãi (cảm xúc) khi con chó nhà hàng xóm sủa lớn về phía mình, sau đó trẻ có thể phát triển cảm giác sợ chó chỉ khi nhìn thấy một con chó. Cảm giác này có thể kéo dài theo thời gian, hoặc cũng có thể thay đổi, thậm chí biến mất tùy theo sự phát triển của đứa trẻ.
Vì vậy, điều quan trọng là phải thấu hiểu những cảm xúc mình đang cảm nhận trước khi hành động, bởi đó là cách tính cách của chúng ta được bộc lộ và phát triển. Chúng ta đã lớn lên và trưởng thành trong một dạng “bể” cảm xúc cùng cha mẹ, những người xung quanh, ở trường học, v.v… và điều đó sẽ nhuốm màu cho đời sống hằng ngày của chúng ta, theo hướng tích cực cũng như tiêu cực.
Chúng ta nên làm gì với cảm xúc của mình?
Cảm xúc và mức độ biểu lộ cảm xúc của chúng ta bắt nguồn từ những điều đã học, những trải nghiệm và những kinh nghiệm cảm xúc được ghi sâu bên trong. Chúng ta cần nghiên cứu chúng để biết cách nhận diện, gọi tên và truy ngược về những ký ức nguyên thủy, từ đó có thể chuyển hóa và lập trình lại những cảm xúc mà mình không còn muốn biểu lộ.
Điều này đòi hỏi một quá trình làm việc nội tâm để chuyển hóa những ký ức tiềm thức và những sự cộng hưởng khiến chúng ta trải qua tình huống này hay tình huống khác trong cuộc sống, từ đó trải nghiệm những cảm xúc liên quan đến các trải nghiệm ấy.
Đó là cả một quá trình rèn luyện lại nội tâm để sống hài hòa với cảm xúc và không còn sợ hãi chúng, nhằm bộc lộ tiềm năng lớn lao, nguồn sức mạnh động lực đầy cảm hứng giúp chúng ta tiến bước trên mọi phương diện.
